5 bước tự động hóa công việc trong dev

Tại sao cần tự động hóa?

Mỗi lần tự tay triển khai, chạy test hay làm báo cáo, lập trình viên lại tiêu mất khoảng thời gian lẽ ra có thể dành cho kiến trúc, cho những bài toán khó và cho tính năng mới. Những việc này không khó, nhưng chúng lặp lại đều đặn và âm thầm ăn dần quỹ thời gian của cả đội. Khi giao chúng cho máy, đội phát triển nhận được những lợi ích sau:

• Tăng năng suất: Khi hệ thống tự động lo phần việc đơn điệu, lập trình viên có thể dồn sức cho thiết kế, các bài toán thuật toán phức tạp và tính năng mới, nhờ đó làm được nhiều việc thực chất hơn và làm tốt hơn.
• Giảm lỗi: Máy làm việc lần nào cũng như lần nào, không lệch đi chút nào. Thao tác tay lặp lại càng nhiều thì khả năng sai càng cộng dồn, còn tự động hóa loại bỏ hẳn kiểu lỗi này và tránh cho đội những lần sửa tốn kém khi lỗi lọt xuống các giai đoạn sau.
• Chu kỳ phát triển được tăng tốc: Triển khai, chạy test và tích hợp nhanh hơn thì vòng phản hồi ngắn lại, bản phát hành ra sớm hơn và đội thích ứng kịp hơn khi yêu cầu thay đổi, đây là lợi thế cạnh tranh rất trực tiếp.
• Chất lượng mã được cải thiện: Thời gian lấy lại từ việc lặp lại có thể dành cho refactor, cải tiến kiến trúc và viết mã sạch, dễ bảo trì hơn.
• Trải nghiệm nhà phát triển được cải thiện: Bớt đi những thao tác tay lặp đi lặp lại, lập trình viên đỡ mệt đầu và có thêm chỗ cho những việc giải quyết vấn đề, loại việc giúp họ lớn lên trong nghề.

1. Xác định quy trình thường lệ

Bước đầu tiên là xem xét kỹ quy trình làm việc của đội để tìm ra những việc thật sự lặp lại và có thể giao cho máy, và mấy câu hỏi chẩn đoán dưới đây sẽ giúp bạn nhìn ra chúng nhanh hơn:

• Những tác vụ nào được thực hiện thường xuyên, hằng ngày hoặc hằng tuần? Thường đó là biên dịch mã, chạy test, triển khai lên máy chủ thử nghiệm, làm báo cáo và cập nhật tài liệu.
• Những tác vụ nào tốn nhiều thời gian mà lại máy móc, lặp đi lặp lại? Nếu ghi lại thời gian cho từng tác vụ trong một tuần, bạn thường sẽ thấy việc lặp lại chiếm phần lớn hơn hẳn so với mình tưởng.
• Những tác vụ nào dễ mắc lỗi do con người? Sửa tay tệp cấu hình, nhập dữ liệu và kiểm tra đi kiểm tra lại cùng một điều kiện là những ví dụ quen thuộc.
• Những tác vụ nào gây vướng víu hay khó chịu nhất? Nếu cả đội cứ bực mình với cùng một việc, rất có thể đó là ứng viên sáng giá cho tự động hóa.

Ở giai đoạn này, hãy lập một danh sách đầy đủ mọi tác vụ lặp lại tìm được, kể cả những việc trông có vẻ khó tự động. Mục tiêu lúc này là không bỏ sót chứ chưa phải sàng lọc, vì một việc hôm nay trông rắc rối có khi lại hóa đơn giản khi bạn tìm được đúng công cụ. Rủ thêm đồng nghiệp cùng rà soát cũng rất đáng: họ có thể đang gặp đúng những vấn đề ấy, đang giữ những ý tưởng cải tiến chưa kịp nói ra, hoặc nhìn thấy những chỗ có thể tự động hóa mà một người tự xem xét sẽ bỏ qua. Thông tin chi tiết: Thời gian theo dõi.

2. Ưu tiên các tác vụ

Có danh sách rồi, bạn cần quyết định nên bắt tay tự động hóa từ đâu. Nếu cố làm tất cả cùng lúc, đội sẽ chia sức ra quá nhiều mặt trận, tiến độ trở nên manh mún và cuối cùng chỉ còn lại một loạt giải pháp dang dở, chẳng cái nào thực sự chạy ổn. Hãy chấm mỗi tác vụ theo bốn tiêu chí:

• Tần suất thực hiện: Tác vụ này lặp lại bao lâu một lần? Hằng ngày, hằng tuần hay hằng tháng? Càng thường xuyên thì càng nên ưu tiên.
• Đầu tư thời gian: Làm tay tác vụ này mất bao lâu? Càng tốn thời gian thì càng nên ưu tiên.
• Độ phức tạp của tự động hóa: Xây giải pháp tự động cho nó khó và mất công đến đâu? Tác vụ nào dễ làm và sớm thấy lợi thì nên xử lý trước.
• Tác động của lỗi: Nếu làm tay mà sai thì hậu quả nặng tới mức nào? Hậu quả càng nghiêm trọng thì càng nên ưu tiên.

Đứng đầu danh sách thường là những tác vụ lặp lại thường xuyên, ngốn nhiều thời gian và tương đối dễ tự động. Build và test hay thuộc nhóm này, vì chúng chạy nhiều lần mỗi ngày và ảnh hưởng thẳng tới chất lượng sản phẩm. Những thành công sớm còn có một tác dụng khác: khi mọi người tận mắt thấy phần việc nhàm chán biến mất khỏi ngày làm việc của mình, cả đội tin tưởng hơn vào tự động hóa và có đà để đi tiếp sang những bước khó hơn.

3. Công cụ

Chọn công cụ nào tùy vào loại tác vụ, stack công nghệ và mức độ phức tạp của giải pháp bạn cần. Dưới đây là các nhóm chính và vài lựa chọn tiêu biểu:

• Ngôn ngữ kịch bản: Python, Bash, PowerShell. Đa năng, dùng được cho rất nhiều việc như xử lý tệp, gọi API, phân tích log, sinh mã và xử lý dữ liệu.
• Hệ thống CI/CD: Jenkins, GitLab CI/CD, GitHub Actions, CircleCI. Đây là những nền tảng quen thuộc để tự động hóa pipeline build, test và triển khai, tự chạy mỗi khi kho mã có thay đổi.
• Công cụ quản lý cấu hình: Ansible, Chef, Puppet. Dùng để tự động dựng máy chủ và triển khai ứng dụng, giữ cho môi trường phát triển và môi trường production nhất quán với nhau.
• Công cụ kiểm thử: Selenium (test web), JUnit/NUnit (unit test), Postman (test API). Test tự động rút ngắn thời gian kiểm tra chức năng và kiểm thử hồi quy, và đây là một trong những mảng tự động hóa có ROI cao nhất trong phát triển phần mềm.
• Công cụ linting và định dạng mã: ESLint, Prettier, Black. Các công cụ này tự áp tiêu chuẩn viết mã, nên không ai phải sửa phong cách bằng tay và buổi review cũng nhẹ hơn.
• Bộ lập lịch tác vụ: Cron (Linux), Task Scheduler (Windows). Cho phép chạy script và chương trình theo lịch định sẵn mà không cần ai bấm nút.

Khi so sánh công cụ, hãy cân nhắc mức tương thích với hạ tầng hiện có, chất lượng tài liệu, sức mạnh cộng đồng và mức độ dễ làm quen với những thành viên không trực tiếp chọn công cụ. Bắt đầu bằng công cụ hợp nhất với tác vụ được ưu tiên cao nhất sẽ giảm nguy cơ thất bại ngay từ những bước đầu, và khi công cụ đầu tiên đã chạy trơn tru, việc mở rộng sang các công cụ khác cũng dễ thuyết phục mọi người hơn nhiều.

4. Triển khai tự động hóa

Quá trình triển khai đi theo một trình tự rõ ràng: làm bản mẫu, kiểm thử, tích hợp, viết tài liệu, hướng dẫn cho đội.

1. Xây dựng giải pháp khả thi tối thiểu: Làm một giải pháp chỉ lo đúng phần chức năng cần thiết, như một script cơ bản nếu tự động hóa bằng script, hay một pipeline nền tảng nếu dùng CI/CD. Giữ phạm vi hẹp ở giai đoạn này sẽ tránh được chuyện làm quá tay rồi kéo dài thời gian triển khai.
2. Kiểm thử kỹ lưỡng: Trước khi đưa vào quy trình chính, hãy kiểm tra xem giải pháp chạy đúng trong nhiều kịch bản, với nhiều kiểu dữ liệu đầu vào và cả các trường hợp biên. Sửa lỗi phát hiện ở bước này rẻ hơn hẳn so với sửa sau khi đã tích hợp.
3. Tích hợp vào quy trình làm việc: Đưa script vào hệ thống quản lý phiên bản và bảo đảm mọi thành viên liên quan đều truy cập được. Với pipeline CI/CD, hãy xác nhận nó đã nối với kho mã và kiểm tra lại các điều kiện kích hoạt.
4. Tài liệu: Ghi lại cách quy trình tự động vận hành, nó nhận tham số gì, trả ra kết quả gì và cách bảo trì nó. Tài liệu tốt hay dở ảnh hưởng thẳng tới chi phí bảo trì và thời gian người mới làm quen.
5. Đào tạo nhóm: Tổ chức một buổi ngắn hoặc soạn hướng dẫn từng bước để ai trong đội cũng biết dùng công cụ hay quy trình tự động mới. Bao nhiêu người thực sự dùng nó sẽ quyết định bạn tiết kiệm được bao nhiêu thời gian trên thực tế.

Lần triển khai đầu hiếm khi hoàn hảo, nên hãy tính sẵn vài vòng chỉnh sửa trong kế hoạch và coi chúng là một phần bình thường của công việc, đừng xem đó là dấu hiệu thất bại.

5. Bảo trì

Tự động hóa chẳng phải thứ làm một lần là xong, nó cần được chăm sóc thường xuyên để còn hữu ích khi môi trường phát triển thay đổi:

• Giám sát: Theo dõi hoạt động của các quy trình tự động qua log, cảnh báo lỗi và các chỉ số. Rà soát đều đặn giúp bạn thấy trục trặc trước khi nó làm hỏng những quy trình dựa vào tự động hóa.
• Cập nhật: Công cụ, script và các thư viện phụ thuộc cần được cập nhật để luôn tương thích và an toàn khi nền tảng công nghệ bên dưới thay đổi.
• Tái cấu trúc: Script và cấu hình tự động cũng tích tụ nợ kỹ thuật như mọi đoạn mã khác. Refactor định kỳ giúp chúng dễ đọc, dễ bảo trì và chạy ổn định hơn.
• Mở rộng: Mỗi giải pháp tự động hóa đem lại lợi ích đo được sẽ là bệ đỡ để bạn chuyển sang mục tiếp theo trong danh sách ưu tiên từ Bước 2.
• Thu thập phản hồi: Trò chuyện thường xuyên với đội giúp bạn phát hiện thêm việc có thể tự động hóa, thấy chỗ nào trong các giải pháp hiện tại còn cần sửa và bảo đảm tự động hóa vẫn đang gỡ đúng những điểm vướng có thật trong công việc.

Các bài viết liên quan:

Muốn tìm hiểu cách áp dụng Agile trong quản lý dự án và đội nhóm, hãy đọc Quản lý dự án Agile: Xử lý dự án hiệu quả.

Nếu bạn cần một khung kết hợp cách lập kế hoạch của Agile và Waterfall, hãy đọc Quản lý dự án kết hợp: Kết hợp Agile và Waterfall để thành công.

Để phối hợp đội làm việc từ xa và quản lý công việc theo thời gian thực, hãy đọc Quản lý làm việc từ xa thời gian thực. Có thể bạn quan tâm: Quản lý công ty.

Kết luận

Khung năm bước gồm xác định, ưu tiên, chọn công cụ, triển khai và bảo trì cho bạn một lộ trình rõ ràng để đưa tự động hóa vào quy trình phát triển phần mềm, sao cho tỷ lệ lỗi, thời gian mỗi chu kỳ và khối lượng việc tay đều giảm xuống ở mức đo đếm được. Cái lợi lớn nhất nằm ở chỗ thời gian tiết kiệm được sẽ chuyển sang những việc kỹ thuật thật sự tạo ra giá trị như kiến trúc, giải quyết vấn đề và nâng chất lượng, chứ chẳng riêng gì chuyện đỡ tốn giờ.